अमृत बास्कुने
आजका विद्यालय तथा क्याम्पस तहमा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीको व्यवहार केही वर्षअघिका पुस्ताभन्दा फरक देखिन थालेको छ। हातमा मोबाइल, आँखाअघि सामाजिक सञ्जाल, फुर्सदमा चलचित्र र मनोरञ्जन तथा पढाइप्रतिको घट्दो रुचि अहिले धेरै अभिभावकका लागि चिन्ताको विषय बनेको छ। यतिबेला स्नातक तह प्रथम वर्षको परीक्षा चलिरहेको छ। कतिपय विद्यार्थी परीक्षाको तयारीमा व्यस्त छन्। तर ठूलो सङ्ख्यामा विद्यार्थीको ध्यान पढाइभन्दा सामाजिक सञ्जाल, चलचित्र, साथीभाइ र अन्य गतिविधितर्फ बढी केन्द्रित भएको गुनासो सुनिन्छ। यो अवस्था केवल परीक्षा वा एउटा कक्षाको समस्या होइन। यसले हाम्रो समाजले हुर्काइरहेको नयाँ पुस्ताको सोच र प्राथमिकताबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
सबैभन्दा चिन्ताजनक कुरा के देखिन्छ भने केही विद्यार्थी आफ्नो भविष्यका लागि भन्दा परिवारको इच्छाका कारण पढिरहेका छन्। “बाबुआमाले पढ भनेका छन्, त्यसैले पढिरहेको छु” भन्ने मानसिकताले पढाइलाई आफ्नो सपना र आवश्यकता होइन, अरूको अपेक्षा पूरा गर्ने बाध्यताका रूपमा बुझाउँछ। यस्तो अवस्थामा विद्यार्थीले पढाइमा मन नलगाउनु स्वाभाविक पनि हो। तर यसको अर्थ आजका सबै विद्यार्थी बिग्रिएका छन् भन्ने होइन। युवाहरू स्वभावतः नयाँ कुरा खोज्न चाहन्छन्। उनीहरू स्वतन्त्र हुन चाहन्छन्। आफ्नो निर्णय आफैँ गर्न चाहन्छन्। पुरानो पुस्ताले बनाएको बाटोमा मात्र हिँड्नुभन्दा आफ्नै बाटो पहिल्याउन चाहन्छन्। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्रविधिले उनीहरूलाई संसारसँग जोड्ने अवसर दिएको छ। चलचित्र, संगीत, खेलकुद, सिर्जनशीलता र नयाँ प्रविधिमा उनीहरूको रुचि हुनु आफैँमा खराब कुरा होइन। समस्या त्यहाँबाट सुरु हुन्छ, जहाँ मनोरञ्जन जीवनको साधन नभएर जीवनकै उद्देश्य बन्न पुग्छ।
सामाजिक सञ्जाल ज्ञानको माध्यम पनि बन्न सक्छ र समय नष्ट गर्ने माध्यम पनि। चलचित्र प्रेरणाको स्रोत बन्न सक्छ र वास्तविकताबाट भाग्ने बहाना पनि। मोबाइल अवसरको ढोका बन्न सक्छ र लतको कारण पनि। त्यसैले समस्या मोबाइल, सामाजिक सञ्जाल वा मनोरञ्जनमा मात्र छैन; त्यसको प्रयोगलाई नियन्त्रण गर्ने क्षमता विकास गर्न नसक्नुमा छ। युवालाई रोक्नेभन्दा उनीहरूलाई बुझाउन आवश्यक छ। “मोबाइल नचलाऊ”, “फेसबुक नचलाऊ”, “चलचित्र नहेर” भनेर मात्र आजको पुस्तालाई नियन्त्रण गर्न सकिँदैन। उनीहरूलाई किन पढ्ने, किन सीप सिक्ने, किन आफ्नो भविष्य आफैँ बनाउनुपर्ने हो भन्ने बुझाउनुपर्छ।
अभिभावकले पनि आफ्नो अधुरो सपना छोराछोरीमाथि थोपर्नु हुँदैन। छोराले डाक्टर नै बन्नुपर्छ, छोरीले सरकारी जागिर नै खानुपर्छ वा आफूले चाहेको विषय नै पढ्नुपर्छ भन्ने सोचले विद्यार्थीको रुचि र क्षमता नबुझी निर्णय गरिदियो भने उनीहरू पढाइबाट झन् टाढिन सक्छन्। बरु उनीहरूलाई सोध्नुपर्छ—“तिमी के बन्न चाहन्छौ ?”, “तिमीलाई कुन विषयमा रुचि छ ?”, “त्यसका लागि के गर्नुपर्छ ?” यस्तो प्रश्नले विद्यार्थीलाई आफ्नो भविष्यबारे सोच्न बाध्य बनाउँछ। विद्यालय र क्याम्पसको भूमिका पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण छ। परीक्षा पास गराउने मात्र होइन, जीवन जिउने कला सिकाउने शिक्षा आवश्यक छ। विद्यार्थीलाई समय व्यवस्थापन, डिजिटल अनुशासन, आर्थिक ज्ञान, मानसिक दृढता, नेतृत्व, सञ्चार सीप र व्यावसायिक सीप सिकाउन सकियो भने उनीहरू सामाजिक सञ्जालको प्रयोगकर्ता मात्र नभएर त्यसको सदुपयोग गर्ने सिर्जनशील नागरिक बन्न सक्छन्।
विद्यार्थीले पनि स्वतन्त्रताको अर्थ बुझ्न आवश्यक छ। समाज खुला छ भन्दैमा जिम्मेवारीबाट मुक्त हुन पाइँदैन। आफ्नो निर्णय आफैँ गर्न पाउनु स्वतन्त्रता हो, तर त्यसको परिणाम पनि आफैँ स्वीकार गर्न सक्नु जिम्मेवारी हो। रातभर चलचित्र हेर्ने वा सामाजिक सञ्जाल चलाउने निर्णय आफ्नो हुन सक्छ, तर त्यसपछि पढाइ कमजोर हुँदा त्यसको परिणाम पनि आफैँले भोग्नुपर्छ। जीवनमा रमाइलो आवश्यक छ। प्रेम, मित्रता, चलचित्र, संगीत, यात्रा, खेलकुद र सामाजिक सञ्जाल पनि जीवनका सुन्दर पक्ष हुन्। तर यी सबैसँगै आफ्नो भविष्य निर्माण गर्ने काम पनि रोक्नु हुँदैन। आज पढाइप्रति बेवास्ता गर्ने विद्यार्थीले भोलि रोजगारी, आत्मनिर्भरता र जीवनका कठिन निर्णयका बेला त्यसको मूल्य चुकाउनुपर्ने हुन सक्छ। त्यसैले डर देखाएर होइन, भविष्यको सम्भावना देखाएर विद्यार्थीलाई पढाइतर्फ फर्काउनुपर्छ।
हामीले विद्यार्थीलाई “तिमी बिग्रियौ” भन्नुभन्दा “तिमीमा धेरै सम्भावना छ, त्यसलाई कसरी प्रयोग गर्ने ?” भन्न सुरु गर्नुपर्छ। उनीहरूलाई नियन्त्रण होइन, सही दिशा चाहिएको छ। आदेश होइन, संवाद चाहिएको छ। आलोचना होइन, विश्वास चाहिएको छ। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, आफ्नो भविष्यप्रति आफैँ जिम्मेवार बन्ने चेतना चाहिएको छ। आजको पुस्ता केवल किताब पढ्ने पुस्ता होइन। यो प्रविधिसँग हुर्किएको पुस्ता हो। त्यसैले उनीहरूलाई पुरानो तरिकाले मात्र सिकाउन सकिँदैन। उनीहरूको रुचि, क्षमता र प्रविधिलाई शिक्षासँग जोड्न सकियो भने यही पुस्ता समाज परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्न सक्छ।
अन्ततः विद्यार्थीले आफ्नो भविष्यका लागि पढ्नुपर्छ, परिवारका लागि मात्र होइन। परिवारले उनीहरूलाई पढ्न बाध्य पार्नेभन्दा आफ्नो भविष्य रोज्न सक्ने बनाइदिनुपर्छ। शिक्षकले पाठ्यपुस्तकभन्दा बाहिरको जीवन बुझाउनुपर्छ। र समाजले युवालाई गल्ती गर्ने अवसरसँगै त्यसबाट सिक्ने वातावरण पनि दिनुपर्छ। युवाको हातमा मोबाइल हुनु समस्या होइन, मोबाइलले युवाको समय नियन्त्रण गर्नु समस्या हो। विद्यार्थीले चलचित्र हेर्नु समस्या होइन, चलचित्रले उसको लक्ष्य विस्थापित गर्नु समस्या हो। सामाजिक सञ्जाल चलाउनु समस्या होइन, सामाजिक सञ्जालले वास्तविक जीवनभन्दा ठूलो स्थान लिनु समस्या हो। त्यसैले अहिलेको आवश्यकता विद्यार्थीलाई रोक्ने होइन, उनीहरूलाई आफ्नो बाटो पहिल्याउन सिकाउने हो। किनकि आजको विद्यार्थी केवल परीक्षाको उत्तर लेखिरहेको छैन—उसले भोलिको आफ्नो जीवनको उत्तर पनि तयार गरिरहेको छ।