-डेभिड रोबसन
इरेक्टाइल डिस्फङ्सन (लिङ्ग उत्तेजित नहुने वा पर्याप्त समयसम्म उत्तेजित नहुने समस्या) लाई एउटा मौन महामारी भन्न सकिन्छ । विभिन्न सर्वेक्षणअनुसार ४० वर्षभन्दा माथिका आधाभन्दा बढी पुरुषहरू कुनै न कुनै रूपमा यस समस्याबाट प्रभावित छन् । तर उनीहरूमध्ये निकै कम मात्र आफ्ना जीवनसाथी वा परिवारका सदस्यसँग यसबारे खुलेर कुरा गर्न चाहन्छन् ।
यदि यस विषयमा कहिलेकाहीँ कुराकानी भइहाल्यो भने पनि यसलाई प्रायः ठट्टा–मजाकको विषयका रूपमा लिइन्छ, आसन्न गम्भीर रोगको प्रारम्भिक संकेतका रूपमा होइन । तर पछिल्ला धेरै अनुसन्धानहरूले पुरुषको समग्र स्वास्थ्य अवस्थाको महत्त्वपूर्ण सूचक उसको यौन अंग (लिङ्ग) हुन सक्ने देखाएका छन् । इरेक्टाइल डिस्फङ्सन मधुमेह, हृदयाघात, पक्षघात र डिमेन्सियासहित धेरै गम्भीर रोगहरूको अग्रिम चेतावनी हुन सक्छ ।
- रक्तप्रवाहको समस्या
धेरैजसो स्वास्थ्य समस्याजस्तै इरेक्टाइल डिस्फङ्सनको वास्तविक व्यापकता त्यसलाई कसरी परिभाषित र मापन गरिन्छ भन्ने कुरामा निर्भर गर्छ । त्यसैले विभिन्न अध्ययनहरूले विश्वभर वयस्क पुरुषमा यसको दर ३ प्रतिशतदेखि ७६.५ प्रतिशतसम्म रहेको बताएका छन्, जुन निकै ठूलो अन्तर हो ।
लिङ्गभित्र ‘कोर्पोरा काभेर्नोसा’ भनिने दुईवटा स्पन्जजस्ता संरचना हुन्छन्, जुन सामान्य अवस्थामा खुकुलो रहन्छन् । जब पुरुषमा यौन उत्तेजना आउँछ, मस्तिष्कले लिङ्गका धमनी वरिपरिका मांसपेशीलाई शिथिल बनाउन संकेत पठाउँछ । त्यसपछि ती दुई संरचनाभित्र ठूलो मात्रामा रगत प्रवाह हुन्छ ।
रगत भरिँदै जाँदा ती संरचनाहरू फैलिन थाल्छन् र लिङ्गबाट बाहिर रगत लैजाने शिराहरू थिचिन्छन् । यसरी रगत लिङ्गभित्रै अड्किन्छ ।
हावाले भरिँदै गएको बेलुनजस्तै लिङ्ग फैलिन्छ र कडा बन्छ । त्यसैले लिङ्गमा पर्याप्त मात्रामा रगत पुग्न नदिने कुनै पनि कारणले पुरुषको उत्तेजना प्राप्त गर्ने वा कायम राख्ने क्षमतालाई कमजोर बनाउँछ ।
धेरै अवस्थामा यसको कारण मनोवैज्ञानिक पनि हुन्छ । तनावका बेला निस्कने ‘एड्रेनालिन’ र ‘कोर्टिसोल’ जस्ता हर्मोनहरूले रक्तनलीहरू साँघुरा बनाउँछन्, जसका कारण कोर्पोरा काभेर्नोसा पर्याप्त रूपमा कडा हुन सक्दैन ।
उच्च तनावले ‘टेस्टोस्टेरोन’ हर्मोनको उत्पादनमा समेत असर पुर्याउन सक्छ । यसले यौन इच्छा घटाउँछ र यौन उत्तेजना कम गराउँछ । हाइपोगोनाडिज्मजस्ता ग्रन्थिसम्बन्धी रोग भएका व्यक्तिहरूमा पनि टेस्टोस्टेरोनको उत्पादन कम हुने भएकाले यसले भूमिका खेलेको हुन सक्छ ।
यति मात्र होइन, तनावले मानिसको ध्यान अन्यत्रै केन्द्रित गराउने भएकाले यौन क्रियाकलापमा एकाग्र हुन पनि कठिन हुन्छ ।
जान्निनीका अनुसार मानव विकासक्रमको दृष्टिले हेर्दा यसका पछाडि उचित कारण थियो । यदि तनावले यौन उत्तेजना रोक्छ भने खतरा भएको अवस्थामा शरीरले आफ्नो ऊर्जा बाँच्नका लागि बचत गर्न सक्छ । उनी भन्छन्, ‘यदि वातावरण जोखिमपूर्ण छ भने त्यस्तो अवस्थामा प्रजनन गर्नु उपयुक्त हुँदैन ।’
तर आधुनिक संसारमा हामीले अनुभव गर्ने धेरै तनाव जीवन–मृत्युसँग सम्बन्धित हुँदैनन् । त्यसैले शरीरको यो सुरक्षात्मक संयन्त्र आवश्यकताभन्दा धेरै पटक सक्रिय हुन सक्छ ।
- मुटु र मस्तिष्कसँगको सम्बन्ध
धेरै अवस्थामा इरेक्टाइल डिस्फङ्सनले अझ व्यापक स्वास्थ्य समस्याको संकेत पनि दिइरहेको हुन्छ । उदाहरणका लागि, यो एथेरोस्क्लेरोसिस (धमनीमा बोसो जमेर ती कडा र साँघुरा हुने अवस्था) का कारण हुन सक्छ । यसले हृदय रोगको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा बढाउँछ ।
लिङ्गका धमनीहरू शरीरका सबैभन्दा साना रक्तनलीमध्ये पर्ने भएकाले तिनमा समस्या सबैभन्दा पहिले देखिन सक्छ । त्यसैले इरेक्टाइल डिस्फङ्सन धेरै अवस्थामा भविष्यमा देखिन सक्ने गम्भीर हृदय रोगको प्रारम्भिक चेतावनी साबित हुन सक्छ ।
१ लाख ५४ हजार ७९४ जनाको तथ्यांक विश्लेषण गरिएको एउटा हालैको अध्ययनले इरेक्टाइल डिस्फङ्सन भएका पुरुषहरूमा कोरोनरी हृदयरोग हुने सम्भावना ५९ प्रतिशत बढी र पक्षघात हुने सम्भावना ३४ प्रतिशत बढी रहेको देखाएको छ ।
बेलायतको म्यानचेस्टर मेट्रोपोलिटन विश्वविद्यालयका प्रजनन विज्ञान विशेषज्ञ माइकल क्यारोल भन्छन्, ‘रक्तनलीको स्वास्थ्य राम्रो छ कि छैन भन्ने कुराको एउटा राम्रो सूचक भनेकै राम्रो इरेक्सन (उत्तेजना) हुनु हो ।’
केही प्रारम्भिक अनुसन्धानहरूले लिङ्गको खराब स्वास्थ्यले मस्तिष्कको कार्यक्षमता कमजोर हुने प्रक्रियाको पनि संकेत दिन सक्ने देखाएका छन् । ताइवानमा गरिएको एउटा अध्ययनले इरेक्टाइल डिस्फङ्सन भएका पुरुषहरूमा सात वर्षको अवधिभित्र डिमेन्सिया हुने सम्भावना ६८ प्रतिशत बढी रहेको पत्ता लगाएको थियो ।
लिङ्गझैँ हाम्रो मस्तिष्क पनि राम्रो रक्तसञ्चारमा निर्भर हुन्छ । पर्याप्त रगत पुगेपछि मात्र मस्तिष्कले आवश्यक ऊर्जा प्राप्त गर्छ र विषाक्त पदार्थहरू हटाउन सक्छ ।
- मधुमेहसँगको सम्बन्ध
मधुमेहको जोखिम भएका व्यक्तिहरूका लागि इरेक्टाइल डिस्फङ्सनको निगरानी विशेष रूपमा महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ । मधुमेहले विभिन्न प्रक्रियामार्फत रक्तसञ्चार प्रणाली र स्नायु प्रणालीलाई क्षति पुर्याउँछ ।
उदाहरणका लागि, रगतमा चिनीको मात्रा धेरै बढिरहँदा अतिरिक्त ग्लुकोज रक्तनलीको भित्तामा रहेका प्रोटिनसँग टाँसिन थाल्छ । यस प्रक्रियालाई ग्लाइकेसन भनिन्छ । यसका कारण रक्तनलीहरूले आफ्नो लचकता गुमाउँछन् ।
एथेरोस्क्लेरोसिसजस्तै यसले पनि शरीरका आवश्यक अंगहरूमा रगतको प्रवाह कम गराउँछ । लिङ्गका रक्तनलीहरू अत्यन्तै संवेदनशील हुने भएकाले त्यसको असर सबैभन्दा पहिले त्यहीँ देखिन सक्छ ।
स्पेनको बार्सिलोनास्थित सान्ट पाउ रिसर्च इन्स्टिच्युटका अनुसन्धानकर्ता बोग्डान भ्लाचो भन्छन्, ‘मधुमेह र इरेक्टाइल डिस्फङ्सनबीचको सम्बन्ध अत्यन्तै बलियो छ । टाइप–२ मधुमेह भएका पुरुषहरूमा मधुमेह नभएका पुरुषको तुलनामा इरेक्टाइल डिस्फङ्सन हुने सम्भावना करिब तीन गुणा बढी हुन्छ ।’
भ्लाचोले हालै प्रकाशित अनुसन्धान समीक्षामा मधुमेहसँगै इरेक्टाइल डिस्फङ्सन भएका व्यक्तिहरूमा ‘पेरिफेरल न्युरोप्याथी’ (हात र खुट्टाका स्नायुमा हुने क्षति) हुने सम्भावना धेरै बढी रहेको उल्लेख गरेका छन् ।
यस्ता व्यक्तिहरूमा रेटिनोप्याथी (आँखाको पर्दामा पर्ने असर) हुने जोखिम पनि उच्च हुन्छ, जसले अन्ततः अन्धोपन निम्त्याउन सक्छ । साथै घाउ निको हुन ढिलाइ हुने भएकाले कतिपय अवस्थामा हात वा खुट्टा काट्नुपर्ने अवस्था समेत आउन सक्छ ।
यति हुँदाहुँदै पनि मधुमेह भएका बिरामीमा इरेक्टाइल डिस्फङ्सनको नियमित परीक्षण गर्ने अभ्यास त्यति पाइँदैन । स्पेनको बार्सिलोना विश्वविद्यालयका एन्डोक्राइनोलोजिस्ट सान्टियागो मार्टिनेज भन्छन्, ‘धेरै स्वास्थ्यकर्मीहरूले बिरामीसँग यस विषयमा कुरै गर्दैनन् भन्ने कुरा अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् ।’
- सम्भावित उपचार
बेलायतको युरोलोजी फाउन्डेसनले गरेको एउटा सर्वेक्षणले इरेक्टाइल डिस्फङ्सन भएका आधाभन्दा बढी पुरुषले लाज र चिन्ताका कारण चिकित्सकसँग परामर्श लिनै नचाहेको देखाएको छ । त्यति मात्र होइन, २० प्रतिशत सहभागीले त आफ्नो समस्याबारे स्वास्थ्यकर्मीलाई भेट्नुभन्दा बरु एक महिनासम्म बियर नपिई बस्न सक्ने बताएका थिए ।
तर माइकल क्यारोलका अनुसार इरेक्टाइल डिस्फङ्सन अनुभव गरिरहेका सबै पुरुषले चिकित्सकीय सहायता लिनुपर्छ । उनका अनुसार उपचारबाट यौन जीवनसँग सम्बन्धित तनाव र असन्तुष्टि कम हुन सक्छ । त्यति मात्र होइन, यसले समग्र शारीरिक स्वास्थ्यबारे चिकित्सकसँग महत्त्वपूर्ण छलफल गर्ने अवसर पनि दिन्छ, जसले कतिपय अवस्थामा जीवन नै बचाउन सक्छ ।
उनी भन्छन्, ‘समस्यालाई सुरुमै सम्बोधन गर्नु सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा हो ।’
आखिर, इरेक्टाइल डिस्फङ्सन निको हुनै नसक्ने रोग होइन । भियाग्रा (सिल्डेनाफिल) जस्ता औषधिले लिङ्गका रक्तनलीहरू फैलाएर रगतको प्रवाह बढाउँछन् । केही अनुभवजन्य तथ्यहरूले यौन जीवन सुधार्न यस्ता औषधि प्रयोग गर्ने बिरामीहरूमा मुटुसम्बन्धी स्वास्थ्य पनि राम्रो देखिएको जनाएका छन् । उनीहरूमा हृदयाघात वा मुटु कमजोर हुने जोखिम कम हुन सक्ने संकेत देखिए पनि यसलाई अहिलेसम्म क्लिनिकल परीक्षणहरूले निश्चित रूपमा पुष्टि भने गरिसकेका छैनन् ।
उल्लेखनीय कुरा के छ भने, भियाग्रा सुरुमा उच्च रक्तचाप भएका बिरामीको मुटुसम्बन्धी उपचारका लागि विकास गरिएको थियो । पछि अनुसन्धानकर्ताहरूले यसको अहिले सबैलाई थाहा भएको परिचित ‘साइड इफेक्ट’ पत्ता लगाए ।
एउटा अर्को अध्ययनले ८ लाख ८५ हजारभन्दा बढी बिरामीको तथ्यांक विश्लेषण गर्दै यस्ता औषधि प्रयोग गर्ने व्यक्तिहरूमा अल्जाइमर रोग हुने जोखिम करिब आधाले घट्न सक्ने देखाएको छ ।
कम्तीमा पनि यदि तपाईंले आफ्नो इरेक्टाइल समस्याबारे चिकित्सकलाई जानकारी दिनुभयो भने उनीहरूले उच्च रक्तचाप, एथेरोस्क्लेरोसिसजस्ता मुटु रोगका जोखिम कारकहरूको परीक्षण गर्न सक्छन् । साथै मोटोपन वा अन्य जीवनशैलीसम्बन्धी कारणहरूले हृदय र रक्तसञ्चार प्रणालीमा पारेको असरबारे पनि आवश्यक परामर्श दिन सक्छन् ।
कतिपय अवस्थामा खानपान सुधार्ने र नियमित व्यायाम गर्ने जस्ता साधारण उपायहरूले पनि उल्लेखनीय सुधार ल्याउन सक्छन् । मधुमेह भएका बिरामीका लागि रगतमा चिनीको मात्रा राम्रोसँग नियन्त्रण गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ ।
यद्यपि सान्टियागो मार्टिनेज र बोग्डान भ्लाचोका अनुसार यी उपचारहरूले इरेक्टाइल डिस्फङ्सनका साथै अन्य जटिलताहरूको जोखिम पनि घटाउँछन् कि घटाउँदैनन् भन्ने विषयमा अनुसन्धान अझै प्रारम्भिक चरणमै छ ।
यसका अतिरिक्त इरेक्टाइल डिस्फङ्सनको वास्तविक कारण छुट्याउनु पनि सजिलो हुँदैन । किनकि यो अश्लील सामग्रीको अत्यधिक लत, मानसिक स्वास्थ्य समस्या वा यौन इच्छासँग सम्बन्धित मनोवैज्ञानिक कारणले पनि हुन सक्छ ।
क्यारोल भन्छन्, ‘यदि व्यक्तिलाई मधुमेह वा मुटुसम्बन्धी रोग छ भने त्यससँग सम्बन्ध जोड्न र उपचार गर्न अपेक्षाकृत सजिलो हुन्छ । तर यदि अत्यधिक मदिरापान, धूम्रपान, अश्लील सामग्रीको अत्यधिक प्रयोगजस्ता जीवनशैलीका कारण मनोवैज्ञानिक वा व्यवहारगत समस्यासँग मिसिएका छन् भने उपचार निकै कठिन हुन सक्छ । यस्ता धेरै पुरुष आफ्ना बानीबारे खुलेर भन्न चाहँदैनन् ।’
- हामीले गुमाएको त्यो हाड
यी सबै अनुसन्धानले अहिलेको स्वास्थ्य सेवाका लागि महत्त्वपूर्ण सन्देश त दिएका छन् नै, तर इमानुएल जान्निनी मानव विकासक्रमका दृष्टिले अर्को रोचक प्रश्नबारे पनि सोचिरहेका छन् । त्यो हो– कसरी लिङ्ग समग्र स्वास्थ्यको यति राम्रो सूचक बन्यो ?
मानिस एउटा यस्तो प्रजाति हो, जसमा लिङ्ग कडा हुन पूर्ण रूपमा रक्तप्रवाहमा निर्भर रहन्छ । तर हाम्रो सबैभन्दा नजिकका नातेदार चिम्पान्जीलगायत धेरैजसो अन्य प्राइमेटहरूमा ‘ब्याकुलम’ भनिने एउटा सानो हड्डी हुन्छ ।
यौन उत्तेजनाका बेला यो हाड बाहिर निस्केर लिङ्गलाई सहारा दिन्छ, जसले गर्दा उनीहरूको यौन क्षमता मानिसको जस्तो प्रत्यक्ष रूपमा समग्र स्वास्थ्यमा निर्भर हुँदैन । त्यसो भए मानिसले विकासक्रममा किन त्यो हड्डी गुमायो र यसको सट्टा यौन क्रियाकलापमा समस्या देखिने सम्भावना विकसित भयो ? यो प्रश्नले लामो समयदेखि विकासवादी जीवविज्ञानीहरूलाई अन्योलमा पारेको छ ।
तर जान्निनीको अनुमान फरक छ । उनका अनुसार मानव विकासक्रममा पुरुषहरूले लिङ्गको हाड गुमाउनुको एउटा सम्भावित कारण महिलाहरूलाई सबैभन्दा स्वस्थ र राम्रो आनुवंशिक गुण भएका जीवनसाथी पहिचान गर्न सजिलो बनाउनु हुन सक्छ ।
उनी भन्छन्, ‘प्रजननका लागि यति महत्त्वपूर्ण हाड हामीले गुमायौँ भन्ने कुरा निकै अनौठो लाग्छ, किनकि त्यसपछि हाम्रो यौन प्रतिक्रिया धेरै अनिश्चित बन्यो । तर यही कारणले लिङ्ग दीर्घकालीन रोगहरूको उत्कृष्ट जैविक सूचक (बायोमार्कर) बनेको छ ।’
(डेभिड रोबसन प्रतिष्ठित विज्ञान लेखक हुन् । उनको पछिल्लो पुस्तक ‘द लज अफ कनेक्सनः थर्टिन सोसियल स्ट्राटेजिज द्याट विल ट्रान्सफर्म योर लाइफ’ सन् २०२४ मा क्यानोन्गेट (बेलायत) र पेगासस बुक्स (अमेरिका तथा क्यानडा) बाट प्रकाशित भएको थियो । प्रस्तुत लेख बीबीसीबाट भावानुवाद गरिएको हो ।)