म्याग्दीको मालिका गाउँपालिका–१ निस्कोटमा समुद्र सतहदेखि २ हजार १ सय ८७ मिटरको उचाइमा अवस्थित बराह ताल पछिल्लो समय धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा परिचित हुँदै गएको छ । प्रकृतिको सुन्दरता, धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक विश्वास र स्थानीय जनजीवनसँग गहिरो सम्बन्ध जोडिएको यो ताल निस्कोटको मात्र नभई समग्र म्याग्दीको एउटा महत्वपूर्ण प्राकृतिक सम्पदाका रूपमा स्थापित हुने सम्भावना बोकेर बसेको छ । म्याग्दी सदरमुकाम बेनीदेखि करिब ३७ किलोमिटरको दूरीमा रहेको बराह ताल मालिका गाउँपालिकाको व्यापारिक केन्द्र दरवाङदेखि करिब १३ किलोमिटरको दूरीमा पर्छ । बेनीबाट दरवाङ हुँदै निस्कोट पुग्न सकिने भएकाले तालसम्म पुग्नका लागि सडकमार्गको सुविधा रहेको छ । दरवाङबाट निस्कोटतर्फ उकालो लागेपछि केही समयमै गाउँको प्राकृतिक सौन्दर्य, हरियाली डाँडाकाँडा र ग्रामीण जीवनको अनुभूति गर्दै बराह ताल क्षेत्रमा पुग्न सकिन्छ ।
तालसम्म जीप तथा मोटरसाइकलसमेत लैजान सकिने भएकाले पछिल्लो समय यहाँको पहुँच सहज बन्दै गएको छ । मालिका गाउँपालिकाका अध्यक्ष बेगप्रसाद गर्बुजाका अनुसार बराह तालसम्म सवारीसाधन लैजान सकिने अवस्था रहेको छ । सडक पहुँचका कारण आन्तरिक पर्यटकका लागि तालसम्मको यात्रा पहिलेको तुलनामा सहज भएको उहाँ बताउनुहुन्छ । तर बराह तालको आकर्षण सडकको पहुँचमा मात्र सीमित छैन । यसको वास्तविक विशेषता तालसँग जोडिएको धार्मिक विश्वास, सांस्कृतिक परम्परा र प्रकृतिसँगको अनौठो सम्बन्धमा छ ।
स्थानीयको आँखामा बराह ताल एउटा जलाशय मात्र होइन, आस्थाको केन्द्र हो । तालको एक कुनामा बराह मन्दिर निर्माण गरिएको छ । हरेक वर्ष मंसिरमा यहाँ बराह पूजा गर्ने परम्परा छ । स्थानीयका अनुसार वर्षौंदेखि चलिआएको यस पूजाले ताल र स्थानीय समुदायबीचको सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाएको छ । स्थानीय अगुवा पुरनबहादुर बराइलीका अनुसार विगतमा तालको पानी सुक्ने गरेको थियो । तर नियमित रूपमा मंसिरमा बराह पूजा गर्न थालेपछि पछिल्लो करिब २५ वर्षदेखि तालको पानी नसुकेको उहाँको अनुभव छ । “पहिला तालको पानी सुक्ने गरेको थियो । तर हरेक वर्ष मंसिरमा बराह पूजा गर्न थालेपछि करिब २५ वर्षदेखि पानी सुकेको छैन,” बराइलीले भन्नुभयो । तालको पानी नसुक्ने विषय स्थानीयका लागि आज पनि कौतुहल र विश्वासको विषय बनेको छ । तालमा पानी आउने कुनै स्पष्ट मुहान देखिँदैन । त्यस्तै पानी बाहिर जाने निकास पनि छैन । सामान्यतया पानीको स्रोत र निकास नभएको अवस्थामा तालको पानीको सतह कसरी कायम रहन्छ भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो । यही विशेषताले बराह तालप्रतिको स्थानीय जिज्ञासा र धार्मिक विश्वासलाई थप गहिरो बनाएको छ ।
तालमा पानीको स्रोत र निकास नदेखिए पनि पानी वर्षौंसम्म नसुक्नु आफैंमा अध्ययनको विषय बन्न सक्छ । भूगर्भीय संरचना, जमिनमुनिको पानीको प्रवाह, वर्षाको पानीको सञ्चय वा अन्य प्राकृतिक कारणबारे वैज्ञानिक अध्ययन हुन सके तालको वास्तविक प्रकृति अझ स्पष्ट हुन सक्छ । बराह तालको अर्को विशेषता यसको स्वच्छता र प्राकृतिक स्वरूपसँग जोडिएको छ । तालमा सामान्यतया पातपतिङ्गर तथा स्याउला थुप्रिएको देखिँदैन । ताल वरपर वनस्पति भए पनि पानीमा पातपातिङ्गर जमेर कुहिएको अवस्था देखिँदैन भन्ने स्थानीयको अनुभव छ । कसैले तालमा स्याउला वा पात फाले पनि केही समयपछि आफैं तालबाट हट्दै जाने स्थानीयहरू बताउँछन् । प्रकृतिमा रहेका अधिकांश पोखरी वा तालमा वरपरका रूखका पात, हाँगा तथा स्याउला पानीमा खस्ने र समयक्रममा जम्मा हुने गर्छन् । तर बराह तालमा त्यस्तो अवस्था नदेखिनु पनि यसको अर्को रहस्यमय विशेषताका रूपमा स्थानीयले लिने गरेका छन् । यस्ता विशेषता बोकेको ताललाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्वका दृष्टिले पनि निकै गहिरो रूपमा हेरिन्छ । स्थानीयको धार्मिक विश्वासमा बराह देवताको उपस्थितिसँग तालको सम्बन्ध जोडिएको छ । मंसिरमा हुने पूजा केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र नभएर स्थानीय समुदायलाई एउटै थलोमा जोड्ने सांस्कृतिक परम्परा पनि हो ।
बराह ताल आमा समूहकी अध्यक्ष भरिपा विकका अनुसार तालमा आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको आकर्षण बढिरहेको छ । धार्मिक आस्था र प्राकृतिक सौन्दर्यका कारण यहाँ आउने मानिसको संख्या बढ्न सक्ने भएकाले तालको संरक्षण र सम्बर्धनलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने उहाँको भनाइ छ । “तालमा आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको आकर्षण छ । यसको धार्मिक र प्राकृतिक महत्वलाई जोगाउँदै संरक्षण र सम्बर्धन गर्न आवश्यक छ,” विकले भन्नुभयो ।
बराह तालको धार्मिक महत्व जति गहिरो छ, पर्यटकीय सम्भावना पनि उत्तिकै फराकिलो छ । ताल वरपरको प्राकृतिक भूगोलले यहाँ पुग्ने पर्यटकलाई फरक अनुभूति दिन्छ । मौसम खुलेको समयमा टाढासम्म फैलिएका हिमशृङ्खलाको दृश्य देख्न सकिन्छ । हरिया डाँडा, खुला आकाश, गाउँबस्ती र शान्त वातावरणबीच रहेको तालले यस क्षेत्रको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई थप आकर्षक बनाएको छ ।
निस्कोटका यामबहादुर पुन बराही ताललाई धार्मिक तथा पर्यटकीय महत्व बोकेको स्थानका रूपमा लिनुहुन्छ । उहाँका अनुसार बराह ताललाई पर्यटकीय मार्ग र गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिने पर्याप्त सम्भावना छ । “बराही ताल धार्मिक तथा पर्यटकीय महत्वको स्थान हो । यसलाई पर्यटकीय मार्ग र गन्तव्यका रूपमा लिन सकिन्छ । मौसम खुलेको समयमा यहाँबाट हिमशृङ्खलाको दृश्य देखिन्छ । ताल वरपरको प्राकृतिक दृश्यले समेत सबैलाई मोहित बनाउँछ,” पुनले भन्नुभयो ।
बराह तालको प्राकृतिक सौन्दर्यमा हिउँदमा आउने पाहुना चराहरूले समेत थप रौनक ल्याउने गरेका छन् । स्थानीयका अनुसार हिउँद लागेपछि कतैबाट हाँस तालमा आउने गर्छन् । केही दिन तालमा बसेपछि ती हाँस फेरि अन्यत्र जाने गर्छन् । स्थानीयका लागि यी चराहरू तालका पाहुनाजस्तै हुन् । हाँससँगै बकुल्ला लगायतका चराहरू पनि समय–समयमा तालमा आउने गरेका छन् । चराहरूको आगमनले तालको प्राकृतिक वातावरणमा थप जीवन्तता ल्याउने गरेको छ । चराहरू कहाँबाट आउँछन् र निश्चित समय बसेर कहाँ फर्किन्छन् भन्ने विषय पनि अध्ययन तथा अनुसन्धानका लागि रोचक पक्ष बन्न सक्छ ।
धार्मिक विश्वास र प्राकृतिक विशेषताको यस्तो संयोजनले बराह ताललाई अन्य सामान्य पर्यटकीय गन्तव्यभन्दा फरक पहिचान दिन्छ । यहाँ आउने पर्यटकले केवल ताल हेरेर फर्कनुपर्ने अवस्था छैन । तालसम्म पुग्ने यात्रामै ग्रामीण जीवन, स्थानीय संस्कृति, पहाडी भूगोल र प्राकृतिक दृश्यको अनुभव गर्न सकिन्छ । बेनीबाट यात्रा सुरु गर्ने हो भने म्याग्दीको सदरमुकाम बेनी हुँदै दरवाङ पुगिन्छ । दरवाङ मालिका गाउँपालिकाको केन्द्र मात्र नभएर प्रमुख व्यापारिक केन्द्रसमेत हो । दरवाङबाट निस्कोटतर्फको यात्रा सुरु भएपछि पहाडी भूगोलसँगै स्थानीय बस्ती, खेतीपाती, वनजंगल र डाँडाकाँडाको दृश्य हेर्दै बराह तालतर्फ पुग्न सकिन्छ ।
बेनीबाट करिब ३७ किलोमिटर र दरवाङबाट करिब १३ किलोमिटरको दूरीमा रहेको हुनाले म्याग्दी सदरमुकाम बेनी बाट पनि एक दिनमै पुगेर बेनी मै फर्कन सकिने गन्तव्यका रूपमा समेत यसलाई विकास गर्न सकिने सम्भावना छ । सडकको अवस्था थप सुधार हुँदै जाने हो भने म्याग्दी सदरमुकाम र आसपासका क्षेत्रबाट बराह तालमा पुग्ने पर्यटकको संख्या अझ बढ्न सक्छ ।
हाल ताललाई सुरक्षित बनाउन घेराबार गरिएको छ । घेराबारले तालको संरक्षणमा सहयोग पुगेको स्थानीयको भनाइ छ । ताल क्षेत्रमा मानिस तथा पशुचौपायाको अनियन्त्रित प्रवेश रोक्न, तालको मौलिकता जोगाउन र फोहोर व्यवस्थापन गर्न घेराबार उपयोगी हुन सक्छ भन्ने दावी एक पक्षको हुँदै गर्दा पनि ताल तलैयाको संरक्षणमा गाइभैसीको प्रवेशले नै महत्व दिने अर्को पक्षको दाविलाई पनि नकार्न सकिदैन । पशु चौपाया तालमा प्रवेश गर्ने पौडीने गर्दा तालमा रहे झारहरु कतिपय खाने र कतिपयलाई कुल्चीदै र तालका पानी निस्कन सक्ने सम्भावित प्वालहरु पनि उनीहरुको आवतजावतले पुरीने हुँदा ताल संरक्षणमा पशुको रोक भन्दा पनि प्रवेश नै उचित हुने मालिका गाउँपालिकाका स्थानीय अगुवा खड्क छन्त्यालको भनाई छ ।
मालिका गाउँपालिका–१ का अध्यक्ष टंक पुनका अनुसार गाउँपालिकाले बराह तालको संरक्षणमा भूमिका खेल्दै आएको छ । धार्मिक तथा पर्यटकीय आस्थाको केन्द्रका रूपमा विकास भइरहेको यस स्थानको संरक्षण र प्रचारप्रसारका लागि गाउँपालिकाले प्रयास गरिरहेको उहाँले बताउनुभयो । गाउँपालिकाका अध्यक्ष बेगप्रसाद गर्बुजाका अनुसार तालसम्म जीप तथा मोटरसाइकल लैजान सकिने अवस्था रहेको छ । सडक पहुँचलाई अझ व्यवस्थित बनाउन सकिए बराह ताललाई गाउँपालिकाको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिने उहाँको विश्वास छ । स्थानीय तहले बराह तालको प्रचारप्रसारसँगै यसको संरक्षणलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने स्थानीयको अपेक्षा छ । पर्यटकको संख्या बढ्दै जाँदा तालको वातावरणमा नकारात्मक असर नपरोस् भन्नका लागि आवश्यक योजना बनाउनुपर्ने देखिन्छ ।
पर्यटन विकासका नाममा प्राकृतिक सम्पदामाथि अनावश्यक भौतिक संरचना निर्माण गर्नु उपयुक्त हुँदैन । बराह तालको मौलिकता नै यसको सबैभन्दा ठूलो आकर्षण भएकाले विकासका काम पनि त्यसैअनुसार वातावरणमैत्री हुनुपर्ने देखिन्छ । तालसम्म पुग्ने सडकलाई व्यवस्थित बनाउने, पदमार्ग निर्माण तथा सुधार गर्ने, विश्रामस्थल बनाउने, खानेपानी तथा शौचालयको व्यवस्था गर्ने, सूचना बोर्ड राख्ने र फोहोर व्यवस्थापनको उचित प्रणाली बनाउने हो भने पर्यटकका लागि थप सहज वातावरण बन्न सक्छ । तर यस्ता पूर्वाधार निर्माण गर्दा तालको प्राकृतिक स्वरूपमा असर नपर्ने कुरामा विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । ताल नजिकै रहेको बराहताल आमा समूहको भवन, शौचालय र खानेपानीको धारालाई नै उचित तबरले पर्यटकीय रुपमा प्रयोग गर्न सकियो भने पनि थप राम्रो हुने आमा समूहकी अध्यक्ष बिकको भनाई छ ।
बराह तालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्वलाई समेत पर्यटनसँग जोड्न सकिन्छ । मंसिरमा हुने बराह पूजा स्थानीय संस्कृति र परम्पराको महत्वपूर्ण पक्ष भएकाले त्यस अवसरमा धार्मिक पर्यटक तथा सांस्कृतिक अध्ययनमा रुचि राख्ने मानिसलाई आकर्षित गर्न सकिन्छ । स्थानीय कला, संस्कृति, परम्परा, खानपान र ग्रामीण जीवनसँग बराह तालको पर्यटनलाई जोड्न सके यसको लाभ स्थानीय समुदायसम्म पु¥याउन सकिन्छ । सोही पुजालाइ केन्द्रमा राखेर बराहताल महोत्सबकै रुपमा प्रचार गर्न सकिने सम्भावना पनि छ ।
तालको संरक्षणमा स्थानीय समुदायको भूमिका सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ । पुस्तौँदेखि तालसँग जोडिएको स्थानीय ज्ञान, विश्वास र अनुभवलाई अभिलेखीकरण गर्दै वैज्ञानिक अध्ययनसँग जोड्न सके बराह तालको वास्तविक महत्व अझ व्यापक रूपमा बाहिर ल्याउन सकिन्छ ।
पर्यटन क्षेत्रमा चासो राख्दै आउनु भएका म्याग्दी उद्योग बाणिज्य संघ मालिका बजार इकाइका सल्लाहकार खड्ग छन्त्याल भन्नुहुन्छ बराह ताल केवल पर्यटकीय फोटो खिच्ने ठाउँका रूपमा सीमित हुनु हुँदैन । यसको धार्मिक महत्व, स्थानीय जनविश्वास, सांस्कृतिक परम्परा, जैविक विविधता र प्राकृतिक विशेषतालाई एकीकृत रूपमा संरक्षण गर्न आवश्यक छ ।
तालको पानी नसुक्ने स्थानीय अनुभव, पानी आउने र जाने स्पष्ट स्रोत नदेखिनु, पानीमा पातपतिङ्गर नजम्नु, हिउँदमा पाहुना चराहरू आउनु र मौसम खुलेका बेला हिमशृङ्खलाको दृश्य देखिनु यी सबै पक्षले बराह ताललाई अध्ययन, अनुसन्धान र पर्यटनका लागि सम्भावनायुक्त बनाएका छन् ।
यस्ता प्राकृतिक विशेषताले गर्दा बराह ताल म्याग्दीका अन्य पर्यटकीय गन्तव्यसँग जोडिन सक्ने सम्भावना पनि राख्छ । बेनी–दरवाङ हुँदै निस्कोटलाई एउटा पर्यटकीय मार्गका रूपमा विकास गर्न सके स्थानीय स्तरमा पर्यटनको नयाँ सर्किट निर्माण हुन सक्छ । एकै क्षेत्रमा धार्मिक, प्राकृतिक, ग्रामीण र सांस्कृतिक पर्यटनको अनुभव लिन सकिने वातावरण बनाउन सके पर्यटकको बसाइ लम्ब्याउन पनि सहयोग पुग्न सक्छ । मालिका गाउँपालिका १ मा रहेका निस्कोट हुँदै मंगला गाउँपालिका ५ को चाङ्गा हुँदै बाबियाचौर झर्ने रुट बिकास गर्न सक्ने सम्भावनालाई पनि नकार्न सकिदैन ।
अहिले बराह तालको परिचय विस्तारै बाहिरी संसारसम्म पुग्दैछ । सामाजिक सञ्जाल, स्थानीय सञ्चारमाध्यम र पर्यटकीय गतिविधिमार्फत यसको चर्चा बढ्दै गएको छ । तर प्रचारसँगै संरक्षणको जिम्मेवारी पनि बढ्दै जाने भएकाले ताललाई भीडको गन्तव्यभन्दा प्रकृतिको सम्मान गर्ने पर्यटकीय स्थलका रूपमा विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ । स्थानीयले बोल्ने र बाहिरकाले भन्ने शब्दमा केही अन्तर हुन सक्ने सम्भावना रहेको भएता पनि मुल उद्देश्य र मर्म भने एकै हो । बाहिरका मानिसहरु त्यहाँ पुग्दा बराह ताल भन्ने गरे पनि स्थानीयले बरपा ताल वा बराही ताल पनि भन्ने गर्दछन् । शब्दमा छलफल भन्दा पनि त्यसको पर्यटकीय महत्व तर्फ नै ध्यान दिनु आजको आवश्यकता रहेको छ ।
बराह तालको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति यसको मौलिकता हो । यहाँ कृत्रिम रूपमा बनाइएको आकर्षणभन्दा प्रकृतिले आफैं दिएको सौन्दर्य महत्वपूर्ण छ । तालको शान्त पानी, वरपरको पहाडी भूगोल, हिमालको दृश्य, चराहरूको आगमन र स्थानीय धार्मिक विश्वासले यस स्थानलाई विशेष बनाएका छन् ।
कहिलेकाहीँ कुनै स्थान ठूलो पर्यटकीय पूर्वाधारका कारण चर्चित हुँदैन । एउटा सानो ताल, एउटा मन्दिर, केही स्थानीय विश्वास र प्रकृतिको अनौठो उपहारले पनि कुनै ठाउँलाई गन्तव्य बनाउन सक्छ । निस्कोटको बराह ताल त्यस्तै सम्भावना बोकेको स्थान हो ।
बेनीबाट ३७ किलोमिटरको यात्रा र दरवाङबाट १३ किलोमिटरको उकालो पार गरेपछि पुगिने बराह ताल अहिले सडक सञ्जालसँग जोडिएको छ । जीप र मोटरसाइकल तालसम्म लैजान सकिने अवस्था छ । तर तालको यात्रा सडक सकिएपछि मात्र सुरु हुँदैन, वास्तविक यात्रा त त्यहाँ पुगेर तालको शान्त पानी नियाल्दा सुरु हुन्छ । त्यहाँ पुगेर केहीबेर ताललाई हेर्दा स्थानीयका पुस्तौँ पुराना कथाहरू सम्झन सकिन्छ । हरेक मंसिरमा हुने बराह पूजा सम्झन सकिन्छ । करिब २५ वर्षदेखि पानी नसुकेको स्थानीय अनुभव सम्झन सकिन्छ । पानीको स्रोत र निकास नदेखिए पनि पानी कायम रहेको कुरा मनमा खेल्न सक्छ । हिउँदमा आउने हाँस र बकुल्लालाई हेर्दै प्रकृतिको आफ्नै चक्र बुझ्न सकिन्छ । र मौसम खुलेको दिन टाढा देखिने हिमशृङ्खलालाई नियाल्दै आफूले खोजिरहेको शान्ति यही पहाडको काखमा कतै रहेछ कि भन्ने अनुभूति पनि हुन सक्छ ।
बराह ताल त्यसैले केवल पानीले भरिएको एउटा ताल होइन । यो निस्कोटवासीको आस्था हो, स्थानीय संस्कृतिको एउटा हिस्सा हो, प्रकृतिको अनुपम उपहार हो र म्याग्दीको नयाँ पर्यटकीय सम्भावनाको एउटा ढोका हो । अब त्यसलाई कति राम्रोसँग संरक्षण गर्ने, कसरी व्यवस्थित रूपमा प्रचार गर्ने र स्थानीय समुदायको जीवनसँग जोडेर दिगो पर्यटनको गन्तव्य बनाउने भन्ने जिम्मेवारी स्थानीय सरकार, समुदाय र सम्बन्धित सबै पक्षको काँधमा छ ।
बराह तालमा पानी नसुकोस्, यसको वरिपरिको प्रकृति नबिग्रियोस्, आस्था र संस्कृति पुस्तौँसम्म हस्तान्तरण भइरहोस् र यहाँ आउने हरेक पर्यटकले तालको सौन्दर्यसँगै निस्कोटको आत्मीयता पनि लिएर फर्किन सकून् यही नै बराह तालको वास्तविक सम्भावना हो । भएको सम्भावनालाई उचित प्रयोग मात्र नभएर प्रवद्र्धन गर्नु पनि हामी सबैको कर्तव्य र दायित्व हो ।