मार्फाको बगैँचामा सुरु भयो स्याउ टिप्ने–खाने उत्सव, कृषि पर्यटन प्रवद्र्धनमा नयाँ अभ्यास
मुस्ताङको घरपझोङ गाउँपालिका–२ मार्फास्थित शीतोष्ण बागवानी विकास केन्द्रको स्याउ बगैँचा यतिबेला पर्यटकको चहलपहलले भरिन थालेको छ। बोटमा लटरम्म फलेका राताम्य स्याउ, बगैँचाभित्र रमाइरहेका पर्यटक र आफैंले टिपेर ताजा स्याउको स्वाद लिने अवसरले मार्फाको स्याउबारीमा छुट्टै रौनक थपिएको छ। मुस्ताङ भ्रमणमा आउने पर्यटकलाई स्याउको स्वादसँग प्रत्यक्ष जोड्दै कृषि पर्यटन प्रवद्र्धन गर्ने उद्देश्यले केन्द्रले असोज ३ देखि १५ गतेसम्म ‘स्याउ टिप्ने–खाने मेला उत्सव’ सञ्चालन गरिरहेको छ। पर्यटकले स्याउ बजारमा खरिद गरेर खानेभन्दा पनि बोटमै पुगेर आफैं टिप्ने र ताजा स्याउको स्वाद लिन पाउने भएपछि उत्सवप्रति आकर्षण बढेको छ।
हिमालपारिको जिल्ला मुस्ताङमा अनुकूल पर्यटकीय मौसमसँगै स्याउको बजारिकरणको समय पनि सुरु भएको छ। जिल्लाका विभिन्न क्षेत्रमा स्याउ टिप्ने, संकलन गर्ने, ग्रेडिङ तथा बिक्रीका गतिविधि चलिरहेका बेला शीतोष्ण बागवानी विकास केन्द्रले बगैँचालाई नै पर्यटकीय अनुभवको केन्द्र बनाएको हो। केन्द्र प्रमुख प्रकाश पन्थका अनुसार मुस्ताङमा उत्पादन हुने रसिलो र गुणस्तरीय स्याउको स्वाद पर्यटकलाई प्रत्यक्ष अनुभव गराउने तथा स्याउप्रतिको आकर्षण थप बढाउने उद्देश्यले मेला आयोजना गरिएको हो। “मुस्ताङको स्याउको स्वाद पर्यटकले प्रत्यक्ष बगैँचामै पुगेर अनुभव गर्न सकून् भन्ने उद्देश्यले कार्यक्रम आयोजना गरिएको हो,” पन्थले भने, “यसबाट स्याउको प्रचारसँगै कृषि पर्यटन प्रवद्र्धनमा पनि सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरेका छौँ।”
बोटमै पुगेर स्याउको स्वाद
केन्द्रले आफ्नो ‘ए ब्लक’मा रहेको स्याउबारीलाई मेला उत्सवको मुख्य स्थल बनाएको छ। पर्यटक तथा स्थानीयले दुई सय रुपैयाँको राजस्व तिरेर रसिद लिएपछि बगैँचाभित्र प्रवेश गर्न पाउने व्यवस्था गरिएको छ। बगैँचा प्रवेश गरेपछि पर्यटकले केही समयका लागि स्याउ टिप्ने र खाने अनुभव लिन सक्छन्। बोटमा फलेका स्याउ आफैंले टिपेर तत्कालै खान पाउने सुविधाले बालबालिकादेखि युवायुवती र परिवारसहित मुस्ताङ पुगेका पर्यटकलाई आकर्षित गरेको छ। बजारमा प्याकिङ भएर बिक्रीका लागि राखिएका स्याउभन्दा बोटमै फलेको स्याउ टिपेर खानुको अनुभव फरक हुने भएकाले कार्यक्रमप्रति पर्यटकको चासो बढेको केन्द्रको भनाइ छ। स्याउबारीमा घुम्दै, स्याउ टिप्दै र त्यसको तस्वीर तथा भिडियो खिच्दै पर्यटकले मुस्ताङको कृषि जीवनलाई नजिकबाट अनुभव गरिरहेका छन्। सामाजिक सञ्जालका लागि तस्वीर तथा भिडियो बनाउने पर्यटकका लागि समेत बगैँचा आकर्षक स्थल बनेको छ।
‘खान पाइन्छ, बोकेर लैजान पाइँदैन’
स्याउ टिप्ने–खाने उत्सवमा सहभागीका लागि केन्द्रले केही नियमसमेत बनाएको छ। दुई सय रुपैयाँको रसिद काटेर बगैँचामा प्रवेश गरेका पर्यटकले बगैँचामै बसेर आफूले सकेजति स्याउ टिपेर खान पाउनेछन्। तर बगैँचाबाट स्याउ बाहिर लैजान भने पाइने छैन। झोला, खल्ती वा हातमा बोकेर स्याउ बाहिर लैजान नपाउने व्यवस्था गरिएको छ। बगैँचाभित्र स्याउ टिप्दा बोट तथा हाँगामा क्षति नहोस् भन्नेतर्फ पनि विशेष सावधानी अपनाउनुपर्नेछ। हाँगा भाँचिएमा वा स्याउको बोटमा क्षति पुगेमा सम्बन्धित व्यक्तिबाट एक हजार रुपैयाँ जरिवाना लिने व्यवस्था गरिएको केन्द्रले जनाएको छ। “स्याउ टिप्ने क्रममा बोट र हाँगालाई कुनै क्षति नहोस् भन्ने कुरामा हामीले विशेष ध्यान दिएका छौँ,” केन्द्र प्रमुख पन्थले भने। केन्द्रका अनुसार उत्सवमा सहभागी पर्यटकले स्याउ टिपेर खानुका साथै बगैँचामा तस्वीर र भिडियोसमेत खिच्न सक्छन्। यसले स्याउ उत्पादनसँगै बगैँचालाई पर्यटकीय अनुभवका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।
सडकबाटै पुग्न सकिने बगैँचा
शीतोष्ण बागवानी विकास केन्द्र बेनी–जोमसोम सडकखण्डको नजिकै रहेकाले यहाँ पुग्न पर्यटकलाई सहज छ। मुस्ताङ प्रवेश गर्ने तथा जोमसोमतर्फ जाने पर्यटकले आफ्नो यात्राकै क्रममा केन्द्रको स्याउबारीमा पुगेर उत्सवमा सहभागी हुन सक्छन्। सडकसँगको सहज पहुँच र बगैँचाको प्राकृतिक आकर्षणले कार्यक्रमलाई थप प्रभावकारी बनाएको केन्द्रको बुझाइ छ। मुस्ताङ भ्रमणमा आउने पर्यटकका लागि सामान्यतया हिमाल, मन्दिर, गुम्बा, प्राकृतिक दृश्य र सांस्कृतिक सम्पदा प्रमुख आकर्षण हुने गरेका छन्। यससँगै कृषि उत्पादनलाई प्रत्यक्ष अनुभव गर्ने अवसर थपिँदा पर्यटनको अनुभव फराकिलो बन्ने देखिन्छ। मार्फाको स्याउबारीमा सञ्चालन गरिएको कार्यक्रमले यही अवधारणालाई व्यवहारमा उतारेको छ। पर्यटकले मुस्ताङको स्याउ कहाँ र कसरी उत्पादन हुन्छ भन्ने कुरा बगैँचामै पुगेर हेर्न तथा उत्पादनको स्वाद प्रत्यक्ष लिन पाएका छन्।
कृषि र पर्यटन जोड्ने प्रयास
मुस्ताङको अर्थतन्त्रमा कृषि र पर्यटन दुवैको महत्वपूर्ण भूमिका छ। विशेषगरी स्याउ जिल्लाको पहिचानसँग जोडिएको प्रमुख कृषि उत्पादन हो। मुस्ताङ आउने पर्यटकले यहाँको स्याउको स्वाद लिन रुचाउने भए पनि अहिलेसम्म स्याउलाई पर्यटन अनुभवसँग प्रत्यक्ष जोड्ने अभ्यास सीमित थियो। शीतोष्ण बागवानी विकास केन्द्रको स्याउ टिप्ने–खाने उत्सवले त्यसमा नयाँ अभ्यास थपेको छ। बगैँचामा पर्यटक ल्याएर उत्पादनको प्रत्यक्ष अनुभव गराउने र कृषि उत्पादनलाई पर्यटनसँग जोड्ने अभ्यासले भविष्यमा किसानका निजी बगैँचामा समेत यस्ता गतिविधि विस्तार गर्न आधार बन्न सक्ने देखिन्छ। केन्द्र प्रमुख पन्थका अनुसार असोज १५ गतेसम्म सञ्चालन हुने कार्यक्रमले मुस्ताङको कृषि पर्यटन प्रवद्र्धनमा योगदान पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ। मेला अवधिमा उल्लेख्य संख्यामा पर्यटक तथा स्थानीय सहभागी भइरहेका छन्। स्याउको बजारिकरणको समय र पर्यटकीय मौसम एकैपटक परेको अवस्थामा आयोजना गरिएको कार्यक्रमले स्याउ उत्पादन र पर्यटनबीचको सम्बन्धलाई थप बलियो बनाउन सक्ने केन्द्रको अपेक्षा छ।
छ दशकदेखि शीतोष्ण फलफूलको विकासमा केन्द्र
वि.सं. २०२३ सालमा स्थापना भएको शीतोष्ण बागवानी विकास केन्द्रले मुस्ताङमा शीतोष्ण फलफूल तथा तरकारी उत्पादनको विकासमा लामो समयदेखि काम गर्दै आएको छ। स्थापनाको छ दशक पूरा गरिसकेको केन्द्रले स्याउलगायत शीतोष्ण हावापानीमा उत्पादन हुने फलफूल, तरकारी तथा अन्य बालीका बिरुवा उत्पादन, बिक्री वितरण, प्रविधि विकास र किसानलाई प्रविधि हस्तान्तरणमा योगदान दिँदै आएको छ। केन्द्रले विभिन्न फलफूल तथा तरकारीका बिरुवा उत्पादन गरी किसानलाई उपलब्ध गराउनेदेखि उत्पादन प्रविधि तथा बागवानीसम्बन्धी ज्ञान हस्तान्तरण गर्दै आएको छ। मुस्ताङमा व्यावसायिक स्याउ खेती विस्तार हुनुमा सरकारीस्तरबाट स्थापना भएका यस्ता बागवानी केन्द्रको भूमिका महत्वपूर्ण रहँदै आएको छ। केन्द्रका विभिन्न ब्लकमा उत्पादन हुने स्याउमध्ये अन्य ब्लकको उत्पादन भने ठेक्का प्रक्रियामार्फत बिक्री वितरण गर्ने गरिएको छ।
बगैँचाबाट पर्यटनको अनुभवसम्म
मुस्ताङको स्याउलाई केवल बजारमा बिक्री हुने कृषि उपजका रूपमा मात्र नभई पर्यटकले अनुभव गर्न सक्ने उत्पादनका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयासका रूपमा पनि यस कार्यक्रमलाई लिन सकिन्छ। स्याउ टिप्ने समयलाई पर्यटकीय गतिविधिसँग जोड्दा किसानको उत्पादनप्रति पर्यटकको प्रत्यक्ष चासो बढ्ने मात्र होइन, स्थानीय कृषि प्रणालीबारे जानकारी लिने अवसरसमेत सिर्जना हुन्छ। पर्यटकले बोटमा फलेको स्याउ हेर्ने, आफैं टिप्ने, खाने, तस्वीर खिच्ने र त्यसको अनुभव सामाजिक सञ्जालमा साझा गर्ने भएकाले यसबाट मुस्ताङको स्याउको प्रचार स्वतः हुने अपेक्षा गरिएको छ। विशेषगरी पछिल्लो समय पर्यटकले केवल गन्तव्य हेर्नेभन्दा पनि स्थानीय जीवनशैली र उत्पादनसँग प्रत्यक्ष जोडिने गतिविधि रुचाउन थालेका छन्। स्याउ टिप्ने–खाने उत्सव त्यसैको एउटा उदाहरण बनेको छ।
स्याउको स्वादसँगै बढ्दैछ बगैँचाको रौनक
मार्फाको बगैँचामा अहिले स्याउ टिप्ने पर्यटकको चहलपहल देखिन्छ। कोही बोटबाट स्याउ टिपिरहेका छन्, कोही हातमा ताजा स्याउ लिएर तस्वीर खिचिरहेका छन्। बालबालिका स्याउ टिप्न पाउँदा उत्साहित देखिन्छन् भने अभिभावकहरू उनीहरूको अनुभवलाई क्यामेरामा कैद गरिरहेका छन्। मुस्ताङको चिसो हावापानी, वरिपरिका हिमाली दृश्य र स्याउका बोटले बगैँचालाई आफैंमा आकर्षक बनाएका छन्। त्यसमा स्याउ टिप्ने अवसर थपिएपछि पर्यटकका लागि यो भ्रमणको छुट्टै सम्झना बन्न थालेको छ। सडकबाट सहजै पुग्न सकिने, प्रवेशका लागि ठूलो खर्च नलाग्ने र बगैँचामै स्याउ टिपेर खान पाइने भएकाले कार्यक्रमले छोटो समयका लागि मुस्ताङ आएका पर्यटकलाई समेत आकर्षित गरेको छ।
कृषि पर्यटनको सम्भावना देखाउने उत्सव
स्याउ टिप्ने–खाने मेला उत्सव असोज १५ गतेसम्म सञ्चालन हुनेछ। कार्यक्रमको मुख्य उद्देश्य तत्काल स्याउ बिक्री गर्नु मात्र नभई कृषि उत्पादनलाई पर्यटनसँग जोड्नु हो। मुस्ताङमा उत्पादन हुने स्याउको स्वाद र गुणस्तरलाई पर्यटकसम्म प्रत्यक्ष पुर्याउन सकिएमा भविष्यमा जिल्लाका अन्य स्याउ बगैँचालाई समेत कृषि पर्यटनका गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिने सम्भावना देखिन्छ। किसानका बगैँचामा पर्यटक पुर्याउने, उत्पादनको मौसममा स्याउ टिप्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, स्थानीय उत्पादनको स्वाद चखाउने, कृषि जीवनबारे जानकारी दिने र होमस्टे तथा स्थानीय संस्कृतिसँग जोड्ने हो भने कृषि पर्यटन मुस्ताङको पर्यटन अर्थतन्त्रको अर्को महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ।
शीतोष्ण बागवानी विकास केन्द्रले सुरु गरेको यो अभ्यास त्यसतर्फको एउटा प्रारम्भिक पाइला बनेको छ। मुस्ताङको पहिचान हिमाल, मरुभूमिजस्तो भूगोल र प्राकृतिक सौन्दर्यमा मात्र सीमित छैन। यहाँको स्याउ पनि जिल्लाको पहिचानसँग जोडिएको छ। अब यही स्याउलाई पर्यटकको यात्राको अनुभवसँग जोड्ने प्रयास सुरु भएको छ। मार्फाको बगैँचामा पाकेको स्याउ टिप्दै पर्यटकले स्वाद लिइरहँदा त्यहाँ केवल एउटा फल खाइरहेका हुँदैनन्—मुस्ताङको माटो, मेहनत, कृषि संस्कृति र स्थानीय उत्पादनसँग प्रत्यक्ष जोडिइरहेका हुन्छन्। त्यसैले शीतोष्ण बागवानी विकास केन्द्रको स्याउ टिप्ने–खाने उत्सव एउटा मौसमी कार्यक्रमभन्दा पनि मुस्ताङको कृषि र पर्यटनलाई एउटै अनुभवमा जोड्ने नयाँ अभ्यासका रूपमा स्थापित हुने सम्भावना बोकेको छ।